Najpierw warto uporządkować, czym w ogóle jest dzień wolny od pracy w rozumieniu prawa, potem sprawdzić, jak w tym kontekście traktowany jest 31 grudnia – sylwester, a na końcu przejść do praktyki: skracania czasu pracy, dyżurów i urlopów. Wbrew obiegowym opiniom sylwester nie ma w Kodeksie pracy żadnego uprzywilejowanego statusu. To zwykły dzień roboczy, który dopiero przez decyzje pracodawcy lub właściwe zaplanowanie urlopu może stać się dniem wolnym. Poniżej zebrano najważniejsze przepisy i typowe praktyki firm, tak aby łatwiej było zaplanować pracę i wolne na przełomie roku. Warto patrzeć nie tylko na sam 31 grudnia, ale też na rozkład czasu pracy w całym okresie świąteczno-noworocznym, bo to tam pojawiają się realne możliwości „odzyskania” wolnego dnia.

Czym według prawa jest dzień wolny od pracy

W Kodeksie pracy pojęcie „dnia wolnego od pracy” nie jest definiowane potocznie, tylko bardzo konkretnie. Dniem wolnym jest przede wszystkim niedziela oraz święta określone w ustawie o dniach wolnych od pracy. To zamknięty katalog obejmujący m.in. 1 stycznia, 3 maja, 15 sierpnia, 1 listopada, 25 i 26 grudnia. 31 grudnia (sylwester) nie znajduje się na tej liście.

Dodatkowo dla pracowników zatrudnionych w podstawowym systemie czasu pracy dniem wolnym może być np. wolna sobota wynikająca z rozkładu godzin pracy w okresie rozliczeniowym. To „dni wolne z tytułu przeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy”, które pracodawca musi zapewnić w grafiku, ale nie są ustawowymi świętami.

Sylwester w Kodeksie pracy – status prawny

W świetle przepisów sylwester to po prostu zwykły dzień pracy, o ile nie przypada akurat w niedzielę lub w dzień wolny wynikający z grafiku (np. wolna sobota). Nie ma przepisu, który nakazywałby skrócenie pracy 31 grudnia ani przyznanie dodatkowego wolnego.

Ustawa o dniach wolnych od pracy wymienia tylko 1 stycznia (Nowy Rok) jako święto ustawowo wolne. Ostatni dzień roku kalendarzowego nie jest świętem państwowym w rozumieniu przepisów prawa pracy, mimo że w tradycji społecznej traktowany jest jako moment podsumowań i przygotowań do zabawy.

31 grudnia (sylwester) nie jest ustawowo dniem wolnym od pracy. Wszystkie ułatwienia (wolne, skrócone godziny) wynikają z decyzji pracodawców, układów zbiorowych lub regulaminów pracy, a nie z samego Kodeksu pracy.

Czas pracy w sylwestra – normy i skrócenia

W sylwestra obowiązują standardowe normy czasu pracy: 8 godzin na dobę i przeciętnie 40 godzin tygodniowo w podstawowym systemie czasu pracy, o ile pracodawca nie wprowadził innych rozwiązań. Pracodawca może jednak ustalić w regulaminie pracy krótszy dzień pracy 31 grudnia, np. do godziny 13:00 czy 14:00.

W praktyce często stosowane są tzw. „godziny dyrektorskie” lub „skracanie dnia pracy”. Takie rozwiązanie jest w pełni dopuszczalne, o ile:

• nie narusza dobowego i tygodniowego odpoczynku pracownika,
• zostanie prawidłowo uwzględnione w rozliczeniu czasu pracy (nie obniża wynagrodzenia),
• jest stosowane w sposób niedyskryminujący – np. dotyczy wszystkich lub jasno określonych grup pracowników.

Skrócenie dnia pracy w sylwestra bez obniżania pensji jest traktowane jako korzystniejsze postanowienie dla pracownika, więc nie ma przeszkód prawnych, aby było stosowane nawet jednorazowo, na podstawie zarządzenia pracodawcy.

Wynagrodzenie za pracę w sylwestra

Praca w sylwestra jest wynagradzana na zwykłych zasadach, tak jak każdy inny dzień roboczy. Nie przysługują żadne ustawowe dodatki z samego faktu, że to 31 grudnia. Dodatkowe świadczenia mogą wynikać wyłącznie z:

• układu zbiorowego pracy,
• zakładowego regulaminu wynagradzania,
• umowy o pracę (np. premia za pracę w końcówce roku).

Jeżeli jednak sylwester przypada w dniu, który dla danego pracownika jest zgodnie z grafikiem dniem wolnym, a mimo to pracownik wykonuje pracę, wówczas pojawia się kwestia dodatków za pracę w godzinach nadliczbowych lub udzielenia dnia wolnego w zamian – tak jak w każdym innym przypadku pracy w dniu wolnym z rozkładu czasu pracy.

Sylwester w handlu, służbach i administracji

Branża handlowa i usługi

Ustawa ograniczająca handel w niedziele i święta nie obejmuje sylwestra. Oznacza to, że sklepy mogą być tego dnia otwarte w zwykłych godzinach handlowych, a decyzja o skróceniu pracy jest wyłącznie kwestią polityki firmy. W praktyce wiele sieci handlowych zamyka sklepy wcześniej, np. o 17:00–18:00, ale jest to dobra wola pracodawcy, nie obowiązek ustawowy.

Pracownicy handlu, gastronomii, hoteli czy usług związanych z organizacją imprez sylwestrowych pracują często dłużej, z nadgodzinami, zwłaszcza w godzinach wieczornych. W takich przypadkach stosuje się ogólne zasady dotyczące:

• dodatków za pracę w godzinach nadliczbowych,
• przestrzegania nieprzerwanego odpoczynku dobowego (11 godzin),
• zapewnienia odpowiedniego odpoczynku tygodniowego (35 godzin).

Fakt, że w nocy z 31 grudnia na 1 stycznia organizowane są imprezy masowe, nie zmienia zasad rozliczania czasu pracy. Zmiana daty o północy jest dla prawa pracy czysto techniczna – liczą się godziny pracy, a nie koniec roku kalendarzowego.

Administracja publiczna i biura

W urzędach, bankach i większości biur 31 grudnia jest zwykle krótszym dniem pracy, ale ponownie – wynika to z wewnętrznych zarządzeń, a nie z Kodeksu pracy. Szef urzędu, prezes banku czy dyrektor firmy może:

• skrócić godziny obsługi klientów (np. do 13:00),
• skrócić faktyczny czas pracy pracowników,
• zachęcać do wykorzystania urlopów lub odbioru nadgodzin właśnie w tym dniu.

W administracji publicznej często stosowane są komunikaty o skróceniu godzin pracy w sylwestra, publikowane z wyprzedzeniem na stronach internetowych urzędów. Dla pracowników oznacza to zazwyczaj normalne wynagrodzenie za pełen dzień, nawet jeśli rzeczywista praca trwa krócej.

Urlop w sylwestra – jak go planować

Jeżeli sylwester wypada w dzień roboczy, a pracownik chce mieć go wolny, najprostszym rozwiązaniem jest skorzystanie z urlopu wypoczynkowego. Zasady są takie same jak przy każdym innym dniu urlopu: trzeba złożyć wniosek (papierowy lub elektroniczny) i uzyskać akceptację przełożonego.

W okresie między świętami Bożego Narodzenia a Nowym Rokiem pojawia się jednak kilka praktycznych kwestii:

• pracodawca może ograniczyć liczbę osób jednocześnie przebywających na urlopie ze względu na konieczność zapewnienia ciągłości pracy,
• część firm wprowadza w tym okresie urlop zbiorowy, co wymaga odpowiedniego zapisu w regulaminie pracy i poinformowania pracowników z wyprzedzeniem,
• jeśli 31 grudnia wypada w piątek, często wybierany jest dłuższy urlop obejmujący cały tydzień między świętami a Nowym Rokiem.

Należy pamiętać, że żądanie urlopu konkretnie w dniu 31 grudnia nie ma żadnego „pierwszeństwa” w porównaniu z innymi dniami. Pracodawca może odmówić, jeśli obecność pracownika w pracy jest konieczna, chyba że chodzi o urlop na żądanie – ale ten również podlega pewnym ograniczeniom praktycznym.

Dyżury, praca zdalna i elastyczny czas pracy w sylwestra

W wielu firmach sylwester jest wykorzystywany do zastosowania bardziej elastycznych rozwiązań organizacyjnych, zwłaszcza przy pracy zdalnej. Możliwe są m.in.:

• ruchomy rozkład czasu pracy (wcześniejsze rozpoczęcie i wcześniejsze zakończenie pracy),
• praca w systemie zadaniowego czasu pracy – ważne są zadania, a nie sztywne godziny,
• dyżury domowe zamiast pełnej obecności w biurze.

Dyżur w sylwestra, szczególnie w branżach IT, energetyce, mediach czy logistyce, jest rozwiązaniem często stosowanym. W czasie dyżuru pracownik pozostaje w gotowości do pracy, ale nie wykonuje jej stale. Zasady:

czas dyżuru co do zasady nie jest wliczany do czasu pracy, chyba że w tym czasie pracownik faktycznie wykonuje pracę. Wtedy te godziny traktowane są jak normalna praca, z pełnym wynagrodzeniem i ewentualnymi dodatkami (np. za nadgodziny nocne).

Przy pracy zdalnej w sylwestra ważne jest jasne ustalenie, czy obowiązuje standardowy dzień pracy, czy np. skrócony do kilku godzin. Pracodawca ma prawo wymagać dyspozycyjności w określonych godzinach, ale może też wprowadzić elastyczność – wszystko powinno być opisane w regulaminie pracy zdalnej lub indywidualnych ustaleniach.

Sylwester może być dobrym momentem na wykorzystanie elastycznych form organizacji pracy – pracy zdalnej, ruchomego czasu pracy czy systemu zadaniowego. Same przepisy nie dają żadnych „bonusów”, ale dają sporo przestrzeni na elastyczność po stronie pracodawcy.

Ciekawostka: sylwester a wymiar czasu pracy

Czasem pojawia się pytanie, czy fakt, że sylwester wypada np. w sobotę albo w poniedziałek, ma wpływ na wymiar czasu pracy w danym roku. Odpowiedź: nie z powodu sylwestra, tylko ze względu na układ świąt ustawowych w kalendarzu.

Wymiar czasu pracy na dany miesiąc i rok oblicza się na podstawie:

• liczby tygodni w okresie rozliczeniowym,
• liczby dni świątecznych przypadających w inne dni niż niedziela.

Jeśli np. 1 stycznia przypada w piątek, wpływa to na wymiar czasu pracy w styczniu. Natomiast 31 grudnia nie jest świętem, więc jego położenie w kalendarzu nie zmienia wymiaru czasu pracy. Może jednak wpływać na subiektywne poczucie „długiego” lub „krótkiego” noworocznego weekendu.

Podsumowanie – co realnie wynika z przepisów

Najważniejsza informacja jest prosta: sylwester nie jest z mocy prawa dniem wolnym od pracy. Dla prawa pracy to zwykły dzień roboczy, o ile nie przypada w niedzielę lub innym dniu wolnym z grafiku. Brak jest też jakiegokolwiek obowiązku ustawowego skracania godzin pracy 31 grudnia.

Wolne w sylwestra albo krótszy dzień pracy mogą wynikać z:

• układu zbiorowego pracy lub regulaminu pracy,
• zwyczaju zakładowego utrwalonego w firmie,
• zarządzenia pracodawcy w danym roku,
• indywidualnie zaplanowanego urlopu.

W praktyce warto po prostu sprawdzić regulamin pracy, komunikaty pracodawcy na dany rok oraz zasady planowania urlopów w końcówce roku. To tam znajdują się odpowiedzi na pytanie, czy konkretnie w danej firmie sylwester jest faktycznie wolny, skrócony, czy traktowany jak każdy inny dzień roboczy.