Dla wielu osób, które odbyły kiedyś zasadniczą służbę wojskową, prawdziwym zaskoczeniem bywa to, jak silnie ten epizod życiowy może wpływać na wysokość przyszłej emerytury i czy w ogóle zasadnicza służba wojskowa wlicza się do emerytury według aktualnych przepisów. To ważne.

Temat dotyczy tysięcy osób.

Podstawa prawna: gdzie w przepisach jest mowa o służbie wojskowej

Kwestia uwzględniania służby wojskowej przy ustalaniu prawa do emerytury i jej wysokości wynika przede wszystkim z ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tzw. ustawa emerytalna). To ona definiuje, co jest okresem składkowym, a co okresem nieskładkowym, oraz jakie okresy życia zawodowego można ZUS-owi „zaliczyć” do stażu emerytalnego.

Dla służby wojskowej kluczowy jest art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy emerytalnej. Zgodnie z nim za okresy składkowe uważa się m.in.:

okres czynnej zasadniczej służby wojskowej w Wojsku Polskim oraz okresy jej równorzędne, przypadające po dniu 31 grudnia 1953 r.

W praktyce oznacza to tyle, że jeśli zasadnicza służba wojskowa odbywała się po tej dacie (a więc de facto większość osób, które pytają o ten temat), to co do zasady może ona zostać zaliczona jako okres składkowy, podnosząc zarówno staż emerytalny, jak i wysokość świadczenia.

Czy zasadnicza służba wojskowa wlicza się do emerytury? Aktualne zasady

W największym skrócie: tak, zasadnicza służba wojskowa wlicza się do emerytury w systemie ZUS, i to jako okres składkowy, o ile spełnione są ustawowe warunki co do rodzaju tej służby i okresu jej odbywania.

Aktualne przepisy uwzględniają przede wszystkim:

• czynną zasadniczą służbę wojskową w Wojsku Polskim,
• równorzędne formy służby (np. zasadnicza służba w formacjach uznanych za równorzędne – w tym miejscu ZUS zwykle opiera się na przepisach wojskowych i dokumentach wojskowych),
• zastępczą służbę wojskową (dawniej dla osób odmawiających służby z przyczyn światopoglądowych).

Istotne jest, że współcześnie w przepisach powszechnego systemu emerytalnego nie funkcjonuje już dawny twardy wymóg, by przed służbą i po niej bez przerwy być zatrudnionym w tym samym zakładzie pracy w określonym terminie. Ten historyczny warunek był wielokrotnie krytykowany i w praktyce odpada przy ustalaniu prawa do emerytury na gruncie obecnego stanu prawnego.

Dlatego w zdecydowanej większości spraw ZUS zalicza okres zasadniczej służby wojskowej jako pełnoprawny okres składkowy, który działa na korzyść ubezpieczonego.

Okres składkowy, nieskładkowy i „staż emerytalny” – o co w tym chodzi

Warto rozdzielić kilka pojęć, które często są mylone, a mają znaczenie przy ocenie wpływu służby wojskowej na emeryturę.

Okres składkowy – co daje służba wojskowa

Okresy składkowe to te, za które były odprowadzane składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe lub ustawa wyraźnie je z nimi zrównuje. Z perspektywy emerytury z ZUS są one „najcenniejsze”, bo:

• zwiększają staż emerytalny (wymagany do niektórych świadczeń),
• powiększają podstawę obliczenia świadczenia (tzw. kapitał początkowy i ogólną sumę składek).

Zasadnicza służba wojskowa, jeśli tylko mieści się w zakresie opisanym w ustawie i jest odpowiednio udokumentowana, jest traktowana właśnie jako okres składkowy. W praktyce dodaje więc do stażu tyle miesięcy, ile trwała, i działa podobnie jak okres zatrudnienia na umowę o pracę, za który były opłacane składki.

Okresy nieskładkowe i ich ograniczenia

Dla porządku warto wspomnieć, że istnieją również okresy nieskładkowe (np. studia wyższe, pobieranie zasiłku chorobowego, opieka nad dzieckiem w pewnych sytuacjach). Te okresy także mogą być uwzględnione przy ustalaniu prawa do emerytury, ale:

• nie zwiększają bezpośrednio podstawy wymiaru emerytury w takim samym stopniu jak okresy składkowe,
• ich udział jest ograniczony – okresy nieskładkowe nie mogą przekroczyć 1/3 długości okresów składkowych.

Zaletą służby wojskowej jest więc to, że nie „wpada” do tej słabszej kategorii, tylko zasila taką samą pulę, jak normalna praca zarobkowa.

Służba wojskowa a różne rodzaje emerytur

Pytanie „czy służba wlicza się do emerytury” bywa zadawane w bardzo różnych kontekstach. Nie zawsze chodzi o zwykłą emeryturę z ZUS. W polskim systemie funkcjonuje kilka odmiennych reżimów emerytalnych, w których służba może mieć różne znaczenie.

Emerytura powszechna z ZUS

W typowym, najczęstszym scenariuszu – emeryturze z powszechnego systemu (wiek 60/65 lat) – zasadnicza służba wojskowa jest okresem składkowym. Wlicza się zarówno do:

• wymaganego stażu ubezpieczeniowego,
• kapitału początkowego (dla osób urodzonych po 1948 r.),
• ogólnego salda składek uwzględnianych przy obliczaniu wysokości świadczenia.

W praktyce może to podnieść wysokość emerytury, zwłaszcza u osób, które miały stosunkowo krótką karierę zawodową przed 1999 r., a służba wojskowa była istotnym elementem ich historii ubezpieczeniowej.

Emerytury mundurowe (wojsko, policja, inne służby)

Osobną kategorią są emerytury mundurowe (np. dla żołnierzy zawodowych, funkcjonariuszy policji, straży granicznej, służby więziennej). Tu obowiązują odrębne ustawy, a służba zasadnicza – o ile była odbywana przed służbą zawodową – bywa wliczana do stażu w specyficzny sposób, zależny od dat rozpoczęcia i zakończenia służby oraz licznych przepisów przejściowych.

W kontekście tego tekstu, skupionego na powszechnym systemie ZUS, warto zapamiętać jedną rzecz:

Ta sama zasadnicza służba wojskowa co do zasady nie może „podwójnie” zwiększać świadczeń – jednocześnie jako okres do emerytury mundurowej i powszechnej.

Osoby z niejednoznaczną sytuacją (służba zasadnicza, potem zawodowa, przejście do cywila i praca „na ZUS”) zwykle wymagają indywidualnej analizy przepisów właściwych dla danej formacji i konkretnego przebiegu kariery.

Jak udokumentować służbę wojskową w ZUS

Sama odbyta służba nie wystarczy – konieczne jest udokumentowanie tego okresu. Bez papierów ZUS po prostu go nie uwzględni.

Najważniejsze dokumenty

Najczęściej akceptowanymi przez ZUS dowodami są:

• książeczka wojskowa – z wpisem o okresie odbywania zasadniczej służby wojskowej,
• zaświadczenie z Wojskowego Centrum Rekrutacji (dawne WKU / WKR) o przebiegu służby,
• inne dokumenty personalne z archiwów wojskowych, jeśli książeczka się nie zachowała.

W typowej sprawie wystarczy książeczka wojskowa, o ile wpisy są wyraźne i bez wątpliwości co do dat. ZUS chętnie jednak korzysta z zaświadczeń z właściwej jednostki wojskowej czy centrum rekrutacji, zwłaszcza przy sporach dotyczących dokładnych okresów.

Co, jeśli dokumenty zaginęły

Brak książeczki wojskowej nie przekreśla możliwości zaliczenia służby do stażu. Wtedy stosuje się m.in.:

• wniosek do Wojskowego Centrum Rekrutacji o wydanie zaświadczenia o przebiegu służby,
• sięgnięcie do archiwów wojskowych (jeśli służba odbywała się dawno),
• w wyjątkowych przypadkach – inne dowody, np. dokumenty z zakładu pracy potwierdzające przerwę z powodu powołania do wojska, choć same w sobie rzadko wystarczają.

Warto to załatwić z wyprzedzeniem, jeszcze przed złożeniem wniosku emerytalnego, żeby uniknąć przeciągającej się procedury ustalania prawa do świadczenia.

Typowe mity i problemy związane ze służbą wojskową a emeryturą

Wokół służby wojskowej narosło sporo mitów, często będących pozostałością po dawnych przepisach albo po prostu nieporozumieniem.

Mit 1: „Służba w ogóle nie liczy się do emerytury”

Ten pogląd jest w aktualnym stanie prawnym po prostu błędny. Ustawa emerytalna wprost zalicza zasadniczą służbę wojskową do okresów składkowych, a więc jest ona traktowana korzystnie. Problem pojawia się tylko wtedy, gdy:

• brakuje dokumentów potwierdzających okres służby,
• służba odbywała się w szczególnych formacjach lub w czasach, gdy obowiązywały inne przepisy – wtedy ZUS może wymagać dodatkowych wyjaśnień.

Mit 2: „Bez pracy przed i po wojsku okres się nie liczy”

To echo dawnych rozwiązań, w których rzeczywiście promowano nieprzerwane zatrudnienie w tym samym zakładzie. Obecnie:

brak zatrudnienia bezpośrednio przed służbą wojskową albo tuż po niej co do zasady nie przekreśla zaliczenia tego okresu do stażu emerytalnego w ZUS.

ZUS nie wymaga już automatycznie „powrotu do tego samego pracodawcy w określonym terminie”. Znaczenie ma przede wszystkim fakt samego odbycia służby i właściwe jej udokumentowanie.

Mit 3: „Służba liczy się podwójnie – i w wojsku, i w ZUS”

sytuacje „podwójnego liczenia” są w polskim prawie emerytalnym ograniczane. Jeśli określony okres służby został już w pełni uwzględniony przy ustalaniu prawa do emerytury mundurowej, nie ma co liczyć na to, że ten sam czas jeszcze raz wzmocni emeryturę z powszechnego systemu. Istnieją złożone przepisy o zbiegu uprawnień, które zwykle prowadzą do wyboru jednego świadczenia (zwykle korzystniejszego), a nie do prostego „dodawania” ich do siebie.

Ile można zyskać dzięki zaliczeniu służby wojskowej

Nie ma jednej uniwersalnej odpowiedzi, bo wszystko zależy od pozostałego przebiegu ubezpieczenia. W wymiarze czysto „czasowym” sprawa jest prosta: jeśli służba trwała 12 miesięcy, dodaje rok okresów składkowych. Dla osób balansujących na granicy wymaganego stażu (np. przy emeryturach minimalnych czy wcześniejszych uprawnieniach) bywa to decydujące.

W wymiarze finansowym wpływ jest bardziej złożony, ale w uproszczeniu można przyjąć, że:

• okres służby podnosi kapitał początkowy (dla roczników objętych tym mechanizmem),
• pośrednio poprawia stosunek sumy zwaloryzowanych składek do przewidywanego dalszego trwania życia – czyli dokładnie tego, co leży u podstaw obliczania emerytury w nowym systemie.

W przypadku osób z niskim stażem sprzed 1999 r. rok służby wojskowej potrafi być różnicą między bardzo niską a po prostu umiarkowaną emeryturą. Nie ma więc sensu rezygnować z jego zaliczenia tylko z powodu bałaganu w dokumentach.

Podsumowanie: co warto zrobić w praktyce

Na koniec warto zebrać najważniejsze wnioski w formie prostego planu działania dla osoby, która odbyła zasadniczą służbę wojskową i zbliża się do wieku emerytalnego.

• Sprawdzić, czy w dokumentach (książeczka wojskowa, stare akta osobowe) widnieją jasne daty rozpoczęcia i zakończenia służby.
• Jeśli dokumentów brakuje – wystąpić do Wojskowego Centrum Rekrutacji o wydanie zaświadczenia o przebiegu służby, nie czekając do ostatniej chwili.
• Przy składaniu wniosku emerytalnego wyraźnie wskazać w formularzu okres służby jako okres składkowy i załączyć kopie dokumentów.
• W razie zaniżenia stażu przez ZUS – wnieść zastrzeżenia, powołując się na art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy emerytalnej i przedkładając brakujące dowody.

Przy aktualnych przepisach zasadnicza służba wojskowa jest jednym z tych elementów życiorysu, który – choć nieraz dawno zapomniany – ma bardzo wymierny wpływ na przyszłe świadczenie emerytalne. Warto dopilnować, aby ZUS w pełni go uwzględnił.